Όταν ο επιχειρηματίας δανείζεται από την εταιρεία του: Τι εξετάζει ο φορολογικός έλεγχος
Του Γιώργου Δαλιάνη με τη συνεργασία της Μαρίας Πουρνιά και του Γιάννη Αρτσίτα*
Σχεδόν καθημερινά συναντούμε επιχειρηματίες που χρειάζονται άμεσα χρήματα για να αγοράσουν ένα ακίνητο, να συμμετάσχουν σε μία επένδυση ή να καλύψουν προσωπικές υποχρεώσεις. Η πιο εύκολη λύση είναι συνήθως η προσωρινή χρηματοδότηση από την ίδια την εταιρεία τους, με τη σκέψη ότι τα χρήματα θα επιστραφούν αργότερα.
Η πρακτική αυτή είναι απολύτως συνηθισμένη και, στις περισσότερες περιπτώσεις, απολύτως πραγματική. Εκεί όμως που αρχίζει ο φορολογικός κίνδυνος είναι αρκετά χρόνια αργότερα, όταν η υπόθεση βρεθεί στο γραφείο του ελεγκτή.
Το πρώτο ερώτημα που τίθεται σχεδόν σε κάθε τέτοιο έλεγχο είναι απλό:
«Από πού προήλθαν τα χρήματα;»
Από εκείνο το σημείο και μετά, ο έλεγχος δεν αρκείται στη διαπίστωση ότι μεταφέρθηκαν χρήματα από την εταιρεία στο φυσικό πρόσωπο. Εξετάζει γιατί δόθηκαν, αν υπήρχε πραγματική υποχρέωση επιστροφής τους και, κυρίως, αν όλα αυτά μπορούν να αποδειχθούν.
Αν δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία, η φορολογική διοίκηση μπορεί να αμφισβητήσει τον δανειακό ή χρηματοδοτικό χαρακτήρα της συναλλαγής και να προχωρήσει σε επαναχαρακτηρισμό της, αντιμετωπίζοντας το ποσό, ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά, ως μη δικαιολογούμενη προσαύξηση περιουσίας, ως συγκεκαλυμμένη διανομή ή απόληψη κερδών ή ακόμη και ως εισόδημα του φυσικού προσώπου.
Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη παγίδα.
Δεν αμφισβητείται απλώς η τεκμηρίωση μιας συναλλαγής. Αμφισβητείται η ίδια η φύση της.
Το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται σε όλες τις εταιρικές μορφές. Ωστόσο, στην πράξη συναντούμε συχνότερα δυσκολίες στις Ομόρρυθμες και στις Ετερόρρυθμες Εταιρείες που τηρούν απλογραφικά βιβλία, καθώς οι δοσοληψίες μεταξύ εταιρείας και εταίρων δεν παρακολουθούνται πάντοτε με την ίδια πληρότητα όπως στις επιχειρήσεις που τηρούν διπλογραφικά βιβλία. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι οι τελευταίες δεν αντιμετωπίζουν αντίστοιχους κινδύνους. Οι λογιστικές εγγραφές αποτελούν σημαντικό αποδεικτικό στοιχείο, δεν αρκούν όμως από μόνες τους.
Από την εμπειρία μας στους φορολογικούς ελέγχους έχουμε καταλήξει σε ένα ασφαλές συμπέρασμα: οι χρηματοδοτήσεις αυτές δεν πρέπει ποτέ να γίνονται άτυπα.
Πριν ακόμη εκταμιευθούν τα χρήματα, θα πρέπει να υπάρχει ιδιωτικό συμφωνητικό στο οποίο να καθορίζονται το ποσό, ο λόγος της χρηματοδότησης, οι όροι και ο χρόνος επιστροφής του. Όπου απαιτείται από το εταιρικό δίκαιο ή το καταστατικό, πρέπει να λαμβάνονται και οι αντίστοιχες αποφάσεις των αρμόδιων εταιρικών οργάνων.
Εξίσου σημαντική είναι η διακίνηση των χρημάτων μέσω του τραπεζικού συστήματος. Η τραπεζική διαδρομή δημιουργεί ένα αντικειμενικό αποδεικτικό ίχνος, το οποίο πολλές φορές αποδεικνύεται καθοριστικό κατά τον φορολογικό έλεγχο.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στις Ανώνυμες Εταιρείες, όπου ενδέχεται να εφαρμόζονται και οι διατάξεις του ν. 4548/2018 για τις συναλλαγές με συνδεδεμένα μέρη ή για τη χορήγηση πιστώσεων και εγγυήσεων προς μέλη της διοίκησης, με τις αντίστοιχες εταιρικές εγκρίσεις όπου αυτές απαιτούνται.
Χωρίς να υποτιμάται η σημασία της εταιρικής νομιμότητας, πρέπει να γίνει σαφές ότι ο φορολογικός έλεγχος εξετάζει πρωτίστως αν η χρηματοδότηση πραγματοποιήθηκε πραγματικά και αν αυτό μπορεί να αποδειχθεί. Γι’ αυτό και η εταιρική τεκμηρίωση, η τραπεζική διακίνηση, η λογιστική απεικόνιση και η φορολογική αντιμετώπιση της συναλλαγής πρέπει να λειτουργούν ως ένα ενιαίο σύνολο και όχι ως αποσπασματικές ενέργειες.
Τέλος, όπου προβλέπεται από τη νομοθεσία, δεν θα πρέπει να παραλείπεται η απόδοση του ψηφιακού τέλους συναλλαγής. Η εμπρόθεσμη εκπλήρωση της υποχρέωσης αυτής ενισχύει την αξιοπιστία της χρηματοδότησης, ενώ ακόμη και η εκπρόθεσμη συμμόρφωση πριν από την έκδοση του προσωρινού φύλλου ελέγχου μπορεί να αποτελέσει στοιχείο που θα συνεκτιμηθεί θετικά κατά την αξιολόγηση της υπόθεσης.
Τι συμβαίνει στην πράξη
Ας δούμε όμως πώς εμφανίζεται το πρόβλημα στην καθημερινότητα των επιχειρήσεων.
«Τα χρήματα ήταν της εταιρείας, αλλά θα τα επέστρεφα»
Είναι ίσως η συνηθέστερη φράση που ακούμε κατά τη διάρκεια ενός φορολογικού ελέγχου.
Ένας επιχειρηματίας χρειάζεται άμεσα χρήματα για να αγοράσει ένα ακίνητο. Η εταιρεία διαθέτει την απαιτούμενη ρευστότητα και του καταβάλλει το ποσό. Υπάρχει προφορική συμφωνία ότι τα χρήματα θα επιστραφούν, όμως τίποτε δεν καταγράφεται.
Πέντε ή έξι χρόνια αργότερα αρχίζει ο φορολογικός έλεγχος.
Δεν υπάρχει ιδιωτικό συμφωνητικό, δεν προκύπτει υποχρέωση επιστροφής, δεν υπάρχουν –όπου απαιτούνται– εταιρικές αποφάσεις και η συνολική εικόνα της συναλλαγής δεν μπορεί πλέον να αποδειχθεί.
Σε εκείνο το σημείο αρχίζει η πραγματική δυσκολία. Ο έλεγχος δεν εξετάζει τι πίστευαν τα μέρη όταν έγινε η συναλλαγή. Εξετάζει τι μπορούν να αποδείξουν σήμερα.
Η ίδια συναλλαγή, αλλά με σωστή προετοιμασία
Ας υποθέσουμε τώρα ότι η ίδια ακριβώς χρηματοδότηση οργανώνεται διαφορετικά.
Πριν από την εκταμίευση συντάσσεται ιδιωτικό συμφωνητικό. Η χρηματοδότηση εγκρίνεται από τα αρμόδια εταιρικά όργανα, όπου αυτό απαιτείται. Τα χρήματα διακινούνται μέσω τραπεζικού λογαριασμού, καταχωρίζονται σωστά στα βιβλία της εταιρείας και εκπληρώνονται οι σχετικές φορολογικές υποχρεώσεις.
Όταν πραγματοποιηθεί ο έλεγχος, αρκετά χρόνια αργότερα, δεν χρειάζονται εξηγήσεις. Τα πραγματικά περιστατικά αποδεικνύονται από τα ίδια τα έγγραφα.
Αυτός είναι και ο λόγος που επιμένουμε ότι η τεκμηρίωση πρέπει να προηγείται της συναλλαγής και όχι να ακολουθεί τον φορολογικό έλεγχο.
Το ψηφιακό τέλος συναλλαγής
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου όλα έχουν γίνει σωστά, αλλά έχει παραλειφθεί η απόδοση του προβλεπόμενου ψηφιακού τέλους συναλλαγής.
Αν η παράλειψη αυτή διορθωθεί πριν από την έκδοση του προσωρινού φύλλου ελέγχου, ασφαλώς δεν εξαφανίζεται κάθε φορολογική συνέπεια. Η εκπρόθεσμη συμμόρφωση αποτελεί όμως ένα ακόμη πραγματικό στοιχείο που μπορεί να ενισχύσει τη θέση του φορολογουμένου.
Τι μας έχει δείξει η εμπειρία
Ύστερα από πολλά χρόνια συμμετοχής σε φορολογικούς ελέγχους, αλλά και παρακολουθώντας τη νομολογία της Διεύθυνσης Επίλυσης Διαφορών (ΔΕΔ) και των διοικητικών δικαστηρίων, έχουμε καταλήξει σε ένα σταθερό συμπέρασμα.
Οι περισσότερες υποθέσεις δεν κρίνονται από μία μόνο διάταξη νόμου. Κρίνονται από τα πραγματικά περιστατικά και από την ποιότητα των αποδεικτικών στοιχείων.
Γι’ αυτό υπάρχουν αποφάσεις που δικαιώνουν τους φορολογουμένους και άλλες που απορρίπτουν τους ισχυρισμούς τους, παρότι οι συναλλαγές εμφανίζονται εκ πρώτης όψεως παρόμοιες.
Η διαφορά βρίσκεται σχεδόν πάντοτε στην τεκμηρίωση.
Αναλυτικότερα για την τεκμηρίωση συναλλαγών, τα αποδεικτικά στοιχεία που εξετάζονται από τον έλεγχο, καθώς και για το Ψηφιακό Τέλος Συναλλαγής, μπορείτε να βρείτε στο βιβλίο μας «Οδηγός Φορολογικών Ελέγχων», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κλειδάριθμος.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στo CAPITAL.gr
* O Γιώργος Δαλιάνης είναι Διευθύνων Σύμβουλος της Artion Α.Ε. & ιδρυτής του Ομίλου Artion, Οικονομολόγος Φοροτεχνικός.
H Μαρία Πουρνιά είναι Μέτοχος και μέλος Δ.Σ., Διευθύντρια Οικονομικών & HR της Artion Α.Ε.
O Γιάννης Αρτσίτας είναι Partner και Διευθυντής Φορολογίας Φυσικών Προσώπων της Artion A.E.
