Η νέα εποχή των φορολογικών ελέγχων: Πώς εντοπίζονται πλέον οι πληρωμές με μετρητά άνω των 500 ευρώ.
Του Γιώργου Δαλιάνη με τη συνεργασία της Νάνσυ Καλλιανιώτη, της Κατερίνας Μουσελίμη και του Γιώργου Παπαδημητρίου*
Οι επιτόπιοι έλεγχοι είναι μόνο η αρχή. Η νέα ψηφιακή πραγματικότητα επιτρέπει πλέον τον εκ των υστέρων εντοπισμό των πληρωμών με μετρητά, ενώ οι επιχειρήσεις της εστίασης και του τουρισμού καλούνται να αντιμετωπίσουν καθημερινά πραγματικά λειτουργικά προβλήματα.
Η χρήση ηλεκτρονικών μέσων πληρωμής αποτελεί πλέον βασικό εργαλείο της φορολογικής πολιτικής για την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και τον περιορισμό της παραοικονομίας. Η υποχρέωση εξόφλησης συναλλαγών άνω των 500 ευρώ μέσω τραπεζικού μέσου είναι γνωστή εδώ και αρκετά χρόνια. Εκείνο όμως που έχει αλλάξει ριζικά δεν είναι η ίδια η διάταξη, αλλά ο τρόπος με τον οποίο πλέον ελέγχεται η εφαρμογή της.
Κατά τη διάρκεια της φετινής τουριστικής περιόδου παρατηρείται σημαντική εντατικοποίηση των φορολογικών ελέγχων από την ΑΑΔΕ σε επιχειρήσεις εστίασης, διασκέδασης, ξενοδοχεία και γενικότερα σε επιχειρήσεις λιανικής. Οι επιτόπιοι έλεγχοι επικεντρώνονται όχι μόνο στην έκδοση των φορολογικών στοιχείων αλλά και στον τρόπο εξόφλησης των συναλλαγών, με ιδιαίτερη έμφαση στις εισπράξεις με μετρητά άνω του νόμιμου ορίου.
Η πραγματική όμως αλλαγή βρίσκεται αλλού.
Οι επιτόπιοι έλεγχοι αποτελούν πλέον μόνο την ορατή πλευρά του ελεγκτικού μηχανισμού. Με τη διασύνδεση των POS με τις φορολογικές ταμειακές μηχανές, την καθολική εφαρμογή των ηλεκτρονικών βιβλίων (myDATA) και τη συνεχή συλλογή ψηφιακών δεδομένων, η ΑΑΔΕ διαθέτει πλέον τη δυνατότητα να πραγματοποιεί στοχευμένες ηλεκτρονικές διασταυρώσεις και να εντοπίζει, ακόμη και αρκετό χρόνο μετά την πραγματοποίηση μιας συναλλαγής, περιπτώσεις στις οποίες πληρωμές άνω των 500 ευρώ πραγματοποιήθηκαν με μετρητά.
Με άλλα λόγια, η παράβαση δεν εξαρτάται πλέον αποκλειστικά από την παρουσία ενός ελεγκτή μέσα στο κατάστημα. Η ίδια η συναλλαγή αφήνει ψηφιακό αποτύπωμα, το οποίο μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μεταγενέστερης ελεγκτικής αξιολόγησης. Η μετάβαση από τον παραδοσιακό επιτόπιο έλεγχο στον ψηφιακό έλεγχο αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη εξέλιξη των τελευταίων ετών στον τρόπο λειτουργίας της φορολογικής διοίκησης.
Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώνει τους προβληματισμούς που είχε διατυπώσει ήδη από το 2023 η ARTION, με επιστημονικό άρθρο της πρώην Γενικής Διευθύντριας Φορολογικής Διοίκησης Βασιλικής Ηλιοπούλου, όταν είχε επισημανθεί ότι η πραγματική πρόκληση δεν θα ήταν η ίδια η νομοθετική ρύθμιση αλλά η εφαρμογή της στην καθημερινή λειτουργία των επιχειρήσεων. Σήμερα, με την εντατικοποίηση των ελέγχων και τις δυνατότητες των ηλεκτρονικών διασταυρώσεων, οι προβληματισμοί εκείνοι αποδεικνύονται περισσότερο επίκαιροι από ποτέ.
Η νέα αυτή πραγματικότητα επιβάλλει στις επιχειρήσεις ακόμη μεγαλύτερη προσοχή. Ταυτόχρονα όμως αναδεικνύει ένα ουσιαστικό ζήτημα που δεν φαίνεται να έχει αντιμετωπιστεί επαρκώς από το ισχύον πλαίσιο: υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στις οποίες η επιχείρηση επιθυμεί να εισπράξει μέσω POS, αλλά αυτό καθίσταται αντικειμενικά αδύνατο για λόγους που δεν οφείλονται στη δική της συμπεριφορά.
Το πρόβλημα εμφανίζεται κυρίως στις επιχειρήσεις εστίασης, στα μπαρ, στα νυχτερινά κέντρα, στα beach bars και στα ξενοδοχεία, όπου οι συναλλαγές πραγματοποιούνται συχνά κατά τις μεταμεσονύκτιες ώρες, με μεγάλα ποσά και υπό ιδιαίτερες συνθήκες. Στις περισσότερες περιπτώσεις το φορολογικό στοιχείο έχει ήδη εκδοθεί, η συναλλαγή έχει καταχωρισθεί στα λογιστικά βιβλία και τα αντίστοιχα έσοδα πρόκειται να φορολογηθούν κανονικά. Το μοναδικό ζήτημα αφορά τον τρόπο πληρωμής.
Αξίζει λοιπόν να εξεταστεί κατά πόσο είναι ορθό να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο περιπτώσεις πραγματικής φοροδιαφυγής και περιπτώσεις στις οποίες η ηλεκτρονική πληρωμή καθίσταται αντικειμενικά αδύνατη.
Ενδεικτικά παραδείγματα από την καθημερινή λειτουργία των επιχειρήσεων αποδεικνύουν το πρόβλημα:
Πρώτο παράδειγμα: Σε εστιατόριο εκδίδεται λογαριασμός 680 ευρώ. Η επιχείρηση ζητά την πληρωμή μέσω POS, όμως η κάρτα του πελάτη απορρίπτεται επειδή δεν διαθέτει επαρκές υπόλοιπο. Οι υπόλοιποι της παρέας διαθέτουν μόνο μετρητά. Η απόδειξη έχει εκδοθεί, η συναλλαγή έχει δηλωθεί, όμως η επιχείρηση βρίσκεται αντιμέτωπη με τον κίνδυνο επιβολής προστίμου.
Δεύτερο παράδειγμα: Σε beach bar εκδίδεται λογαριασμός 920 ευρώ. Κατά την προσπάθεια πληρωμής παρουσιάζεται τεχνική δυσλειτουργία στο τραπεζικό δίκτυο και το POS δεν ολοκληρώνει τη συναλλαγή. Οι πελάτες διαθέτουν το αντίστοιχο ποσό μόνο σε μετρητά. Η επιχείρηση δεν επιδιώκει να παρακάμψει τον νόμο· απλώς αδυνατεί να ολοκληρώσει την ηλεκτρονική πληρωμή.
Τρίτο παράδειγμα: Σε νυχτερινό κέντρο διασκέδασης εκδίδεται λογαριασμός 1.250 ευρώ τις πρώτες πρωινές ώρες. Ο πελάτης, έχοντας καταναλώσει αλκοόλ, αδυνατεί να ολοκληρώσει τη συναλλαγή, η κάρτα του μπλοκάρεται μετά από επανειλημμένες αποτυχημένες προσπάθειες και διαθέτει μόνο μετρητά. Η επιχείρηση έχει ήδη εκδώσει το νόμιμο φορολογικό στοιχείο και έχει καταγράψει κανονικά το έσοδο, ωστόσο βρίσκεται μπροστά σε ένα πραγματικό επιχειρηματικό αδιέξοδο.
Κοινό χαρακτηριστικό όλων των παραπάνω περιπτώσεων είναι ότι δεν υπάρχει απόκρυψη συναλλαγής, δεν αποκρύπτεται φορολογητέα ύλη και δεν ζημιώνεται το Δημόσιο ως προς τη δήλωση του εσόδου. Υπάρχει μόνο αντικειμενική αδυναμία ολοκλήρωσης της πληρωμής με το προβλεπόμενο μέσο.
Η μετάβαση της ΑΑΔΕ σε ένα σύστημα ψηφιακών διασταυρώσεων αποτελεί αναμφίβολα ένα σημαντικό βήμα για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής. Παράλληλα όμως, η πρακτική εφαρμογή της νομοθεσίας αναδεικνύει την ανάγκη μιας πιο λειτουργικής προσέγγισης στις περιπτώσεις πραγματικής αδυναμίας ηλεκτρονικής πληρωμής. Όταν η απόδειξη έχει εκδοθεί, η συναλλαγή έχει δηλωθεί και η επιχείρηση έχει επιδιώξει την πληρωμή μέσω POS, είναι σκόπιμο να εξεταστεί εάν το ισχύον πλαίσιο θα πρέπει να προβλέψει εξαιρέσεις ή διαδικασίες τεκμηρίωσης για περιστατικά που αποδεδειγμένα δεν οφείλονται σε υπαιτιότητά της.
Η τεχνολογία προσφέρει πλέον στη Φορολογική Διοίκηση εξαιρετικά αποτελεσματικά μέσα ελέγχου. Το επόμενο βήμα, όμως, πρέπει να είναι η διαμόρφωση ενός πλαισίου που θα συνδυάζει την αποτελεσματικότητα των ελέγχων με την αρχή της αναλογικότητας, διαχωρίζοντας τις περιπτώσεις πραγματικής φοροδιαφυγής από εκείνες όπου η μη ηλεκτρονική πληρωμή αποτελεί συνέπεια αντικειμενικών περιστάσεων και όχι επιλογή της επιχείρησης. Έτσι θα επιτευχθεί ο διττός στόχος: αποτελεσματική καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, χωρίς να επιβάλλονται δυσανάλογες κυρώσεις σε συνεπείς επιχειρήσεις που λειτουργούν καλόπιστα υπό πραγματικές συνθήκες της αγοράς.
Για τα ζητήματα των ηλεκτρονικών διασταυρώσεων, ελέγχου φοροδιαφυγής και γενικότερα της αντιμετώπισης ενός φορολογικού ελέγχου, γίνεται αναλυτική επεξεργασία στο βιβλίο μας «Οδηγός Φορολογικών Ελέγχων», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κλειδάριθμος.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στo CAPITAL.gr
* O Γιώργος Δαλιάνης είναι Διευθύνων Σύμβουλος της Artion Α.Ε. & ιδρυτής του Ομίλου Artion, Οικονομολόγος Φοροτεχνικός.
H Νάνσυ Καλλιανιώτη είναι Μέτοχος και μέλος Δ.Σ. της ARTION Α.Ε. & Διευθύνουσα Σύμβουλος της ARTION ΜΥΚΟΝΟΥ
H Κατερίνα Μουσελίμη είναι Μέτοχος & Διευθύνουσα Σύμβουλος της ARTION ΜΥΚΟΝΟΥ
Ο Γιώργος Παπαδημητρίου είναι Εξωτερικός συνεργάτης της ARTION ΜΥΚΟΝΟΥ
