«Μπλοκάκι» και τίτλος κτήσης: νόμιμη ευελιξία ή υποκρυπτόμενη μισθωτή εργασία;
Του Γιώργου Δαλιάνη με τη συνεργασία του Πέτρου Παπαπέτρου, της Νίκης Χατζοπούλου και της Αλεξάνδρας Δαλιάνη*
Τα όρια της νόμιμης χρήσης και οι κίνδυνοι από την καταχρηστική εφαρμογή έναντι Επιθεώρησης Εργασίας, ΕΡΓΑΝΗ και e-ΕΦΚΑ.
- Εισαγωγή
Η αμοιβή με Δελτίο Παροχής Υπηρεσιών («ΔΠΥ») και ο τίτλος κτήσης, γνωστός στην πράξη και ως απόδειξη δαπάνης, αποτελούν θεμιτά εργαλεία της οικονομικής δραστηριότητας. Η χρήση τους όμως δεν είναι απεριόριστη ούτε νομιμοποιείται από μόνη της επειδή έχουν αποδοθεί ασφαλιστικές εισφορές ή έχει υπάρξει κάποια μορφή υπαγωγής στον e-ΕΦΚΑ.
Η ασφαλιστική τακτοποίηση δεν αρκεί για να αποκλείσει τον έλεγχο της πραγματικής φύσης της σχέσης. Ακόμη και όταν έχουν καταβληθεί εισφορές, υποβληθεί ΑΠΔ ή εφαρμοστεί ειδικό ασφαλιστικό καθεστώς, η Επιθεώρηση Εργασίας, το Π.Σ. ΕΡΓΑΝΗ και ο e-ΕΦΚΑ μπορούν να εξετάσουν αν πίσω από το ΔΠΥ ή τον τίτλο κτήσης υποκρύπτεται μισθωτή εργασία.
Το παρόν άρθρο δεν εξετάζει τη φορολογική μεταχείριση των αμοιβών με ΔΠΥ ή τίτλο κτήσης, αλλά περιορίζεται στην εργατική και ασφαλιστική διάσταση της χρήσης τους, ιδίως ως προς τον κίνδυνο υποκρυπτόμενης μισθωτής εργασίας, τις υποχρεώσεις έναντι Επιθεώρησης Εργασίας, Π.Σ. ΕΡΓΑΝΗ και e-ΕΦΚΑ.
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο το παραστατικό που εκδίδεται ούτε μόνο η ασφαλιστική αντιμετώπιση, αλλά η πραγματική λειτουργία της σχέσης. Όταν η συνεργασία έχει στοιχεία σταθερής απασχόλησης, προσωπικής εξάρτησης, ωραρίου, εποπτείας και ένταξης στην επιχείρηση, τότε η χρήση ΔΠΥ ή τίτλου κτήσης μπορεί να θεωρηθεί καταχρηστική.
Η σύγχρονη ελεγκτική πρακτική μετατοπίζεται πλέον από τον τυπικό χαρακτηρισμό της σχέσης προς την εξέταση της πραγματικής οικονομικής και εργασιακής της λειτουργίας. Με άλλα λόγια, δεν αρκεί το τι αναγράφεται στη σύμβαση ή στο παραστατικό. Καθοριστικό είναι το πώς λειτουργεί πράγματι η σχέση στην καθημερινότητα.
- Το πραγματικό ΔΠΥ ως νόμιμη μορφή συνεργασίας
Η έκδοση ΔΠΥ δεν δημιουργεί αφ’ εαυτής κανένα ζήτημα νομιμότητας. Αντιθέτως, συνιστά κανονική μορφή επαγγελματικής δραστηριότητας, εφόσον ο παρέχων υπηρεσίες λειτουργεί πράγματι ως ανεξάρτητος επαγγελματίας.
Αυτό συμβαίνει όταν ο συνεργάτης οργανώνει ο ίδιος την εργασία του, καθορίζει τον χρόνο και τον τρόπο εκτέλεσης, αναλαμβάνει τον επαγγελματικό και επιχειρηματικό κίνδυνο, διατηρεί δυνατότητα συνεργασίας με περισσότερους πελάτες και δεν εντάσσεται οργανικά στην εσωτερική δομή της επιχείρησης.
Η διάρκεια της συνεργασίας δεν αποτελεί από μόνη της καθοριστικό κριτήριο. Ακόμη και μια μακροχρόνια σχέση μπορεί να παραμένει ανεξάρτητη, εφόσον δεν συντρέχουν στοιχεία προσωπικής και νομικής εξάρτησης. Για παράδειγμα, ένας μηχανικός, λογιστής, σύμβουλος επιχειρήσεων ή προγραμματιστής μπορεί να συνεργάζεται επί σειρά ετών με μια επιχείρηση χωρίς η σχέση να μετατρέπεται σε μισθωτή, εφόσον διατηρεί ουσιαστική αυτονομία και δυνατότητα παροχής υπηρεσιών και σε τρίτους.
Καθοριστικό στοιχείο, επομένως, δεν είναι το παραστατικό αλλά η πραγματική λειτουργία της σχέσης.
- Η καταχρηστική χρήση του ΔΠΥ
Κρίσιμος κίνδυνος προκύπτει όταν το ΔΠΥ χρησιμοποιείται προσχηματικά για την κάλυψη μισθωτής εργασίας. Στην περίπτωση αυτή, το ΔΠΥ δεν λειτουργεί ως εργαλείο ανεξάρτητης συνεργασίας αλλά ως μηχανισμός αποφυγής εργατικών, ασφαλιστικών και δηλωτικών υποχρεώσεων.
Οι ελεγκτικές αρχές εξετάζουν κυρίως αν υπάρχει σταθερό ωράριο, υποχρέωση φυσικής παρουσίας, παροχή οδηγιών, συνεχής εποπτεία, χρήση εξοπλισμού της επιχείρησης και οργανική ένταξη στη δομή της. Όταν τα στοιχεία αυτά εμφανίζονται σωρευτικά, ο τυπικός χαρακτηρισμός της σχέσης ως παροχής ανεξάρτητων υπηρεσιών αποδυναμώνεται σημαντικά.
Εργαζόμενος που παρέχει υπηρεσίες καθημερινά, υπόκειται σε έλεγχο, εντάσσεται σε ιεραρχία, χρησιμοποιεί τα μέσα της επιχείρησης και αμείβεται περιοδικά με σταθερό ποσό, δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί ως ανεξάρτητος επαγγελματίας, ανεξαρτήτως της έκδοσης ΔΠΥ.
Στις περιπτώσεις αυτές, το ΔΠΥ μπορεί να θεωρηθεί ότι χρησιμοποιείται καταχρηστικά για την αποφυγή μισθοδοσίας, ασφαλιστικών εισφορών, υποχρεώσεων έναντι ΕΡΓΑΝΗ και εφαρμογής της εργατικής νομοθεσίας.
- Η προσέγγιση της Επιθεώρησης Εργασίας
Η Επιθεώρηση Εργασίας εστιάζει στην έννοια της προσωπικής και νομικής εξάρτησης. Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει τιμολόγιο, αλλά αν το πρόσωπο λειτουργεί ως αυτοτελής επαγγελματίας ή ως οργανικό μέρος της επιχείρησης. Ιδιαίτερο βάρος αποδίδεται στην αποκλειστικότητα ή στην έντονη οικονομική εξάρτηση, στη συνεχή παρουσία στον χώρο εργασίας, στην τήρηση ωραρίου, στη συμμόρφωση με εσωτερικούς κανόνες και στον βαθμό εποπτείας.
Όσο περισσότερο ο συνεργάτης εμφανίζεται ως τμήμα της καθημερινής επιχειρησιακής λειτουργίας, τόσο ενισχύεται ο κίνδυνος επαναχαρακτηρισμού της σχέσης ως εξαρτημένης εργασίας.
Στην πράξη, υψηλός κίνδυνος εμφανίζεται ιδίως σε call centers, εταιρείες marketing, τεχνικές εταιρείες, εκπαιδευτικούς οργανισμούς, δομές υγείας και επιχειρήσεις πληροφορικής. Ο κίνδυνος είναι ακόμη μεγαλύτερος όταν ολόκληρα τμήματα λειτουργούν με ΔΠΥ, ενώ η πραγματική λειτουργία τους παραπέμπει σε κανονική μισθωτή εργασία.
- ΕΡΓΑΝΗ και υποχρεώσεις εργοδότη
Το Π.Σ. ΕΡΓΑΝΗ λειτουργεί πλέον ως εργαλείο ελέγχου της πραγματικής σχέσης εργασίας και όχι μόνο ως μηχανισμός καταχώρισης προσλήψεων.
Εάν μια σχέση που εμφανίζεται ως ΔΠΥ κριθεί ότι στην πράξη αποτελεί εξαρτημένη εργασία, μπορεί να προκύψουν παραβάσεις αδήλωτης εργασίας, υποχρέωση αναδρομικών δηλώσεων, ζητήματα ψηφιακής κάρτας και ευρύτερη παραβίαση της εργατικής νομοθεσίας.
Κρίσιμο είναι ότι η ύπαρξη ΑΠΔ ή η εφαρμογή της παρ. 9 του άρθρου 39 Ν.4387/2016 δεν αποκλείει τον εργατικό επαναχαρακτηρισμό. Η ασφαλιστική και η εργατική κρίση είναι αυτοτελείς. Άλλο ζήτημα είναι αν τηρήθηκε το ειδικό ασφαλιστικό καθεστώς και άλλο αν η πραγματική σχέση έχει τα χαρακτηριστικά εξαρτημένης εργασίας. Επομένως, η επιχείρηση δεν μπορεί να θεωρεί ότι η υποβολή ΑΠΔ εξαλείφει κάθε κίνδυνο έναντι της Επιθεώρησης Εργασίας ή του ΕΡΓΑΝΗ.
- Η ιδιαιτερότητα του άρθρου 39 Ν.4387/2016
Η παρ. 9 του άρθρου 39 Ν.4387/2016 εισάγει ειδικό ασφαλιστικό καθεστώς για συνεργασίες με ΔΠΥ και έως έναν ή δύο αντισυμβαλλόμενους. Το καθεστώς αυτό προβλέπει επιμερισμό εισφορών, υποβολή ΑΠΔ και ασφαλιστική αντιμετώπιση που προσεγγίζει, σε ορισμένα σημεία, τη λογική της μισθωτής απασχόλησης.
Ωστόσο, η υπαγωγή στο άρθρο 39 δεν μετατρέπει αυτομάτως τη σχέση σε εξαρτημένη εργασία. Αντιστοίχως, δεν παρέχει πλήρη προστασία έναντι εργατικού ελέγχου.
Αν τα πραγματικά περιστατικά δείχνουν προσωπική εξάρτηση, οργανική ένταξη και εργοδοτικό έλεγχο, η σχέση μπορεί να επαναχαρακτηριστεί, ανεξάρτητα από το ότι ασφαλιστικά είχε αντιμετωπιστεί ως ΔΠΥ υπαγόμενο στην ειδική ρύθμιση.
Η άποψη ότι «η ύπαρξη ΑΠΔ εξαλείφει τον εργατικό κίνδυνο» είναι νομικά εσφαλμένη. Η ΑΠΔ αποτελεί εργαλείο ασφαλιστικής απεικόνισης και όχι ασπίδα έναντι της εργατικής νομοθεσίας.
- Τίτλος κτήσης και καταχρηστική χρήση
Ο τίτλος κτήσης προορίζεται για ευκαιριακή, περιστασιακή και μη οργανωμένη δραστηριότητα. Δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιείται ως πάγιος τρόπος αμοιβής, ως υποκατάστατο μισθοδοσίας ή ως μέσο αποφυγής έναρξης επαγγέλματος.
Η συστηματική και επαναλαμβανόμενη χρήση του αποτελεί ισχυρή ένδειξη κατάχρησης. Όταν ένα πρόσωπο παρέχει υπηρεσίες κάθε μήνα, με σταθερό αντικείμενο, σταθερή συνεργασία και ένταξη στη λειτουργία της επιχείρησης, ο τίτλος κτήσης χάνει τον ευκαιριακό του χαρακτήρα.
Στις περιπτώσεις αυτές, οι αρχές μπορούν είτε να θεωρήσουν ότι υποκρύπτεται εξαρτημένη εργασία είτε να κρίνουν ότι υπάρχει κανονική επιχειρηματική δραστηριότητα με υποχρέωση έναρξης.
Και στις δύο περιπτώσεις, η επιχείρηση εκτίθεται σε καταλογισμούς, πρόστιμα και αναδρομικές υποχρεώσεις.
- Συνέπειες επαναχαρακτηρισμού
Ο επαναχαρακτηρισμός μιας σχέσης μπορεί να επιφέρει σωρευτικές συνέπειες σε εργατικό, ασφαλιστικό και φορολογικό επίπεδο.
Σε επίπεδο εργατικού δικαίου, μπορεί να προκύψουν πρόστιμα για αδήλωτη εργασία, υποχρέωση αναδρομικής συμμόρφωσης, αξιώσεις για αποδοχές, επιδόματα, άδειες ή αποζημίωση, καθώς και παραβάσεις που συνδέονται με το ωράριο και την ψηφιακή κάρτα.
Σε επίπεδο e-ΕΦΚΑ, ο κίνδυνος αφορά αναδρομικές εισφορές, προσαυξήσεις και ασφαλιστικούς καταλογισμούς.
Σε φορολογικό επίπεδο, μπορεί να τεθούν ζητήματα αναμόρφωσης δαπανών, επαναχαρακτηρισμού εισοδήματος και ορθής παρακράτησης φόρου.
Έτσι, ένα φαινομενικά απλό ζήτημα μορφής αμοιβής μπορεί να εξελιχθεί σε πολυεπίπεδο κίνδυνο για την επιχείρηση.
- Η υπεροχή της ουσίας έναντι του τύπου
Η σύγχρονη κατεύθυνση των ελέγχων είναι σαφής: ούτε το ΔΠΥ ούτε ο τίτλος κτήσης αποτελούν από μόνα τους «ασπίδα νομιμότητας».
Οι αρχές εξετάζουν την πραγματική λειτουργία της σχέσης, τη διάρκεια και συχνότητα της συνεργασίας, τον βαθμό εξάρτησης και την οργανωτική ένταξη στην επιχείρηση. Ο χαρακτηρισμός δεν εξαρτάται από την ονομασία που επιλέγουν τα μέρη αλλά από την ουσία της σχέσης.
Η αρχή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για τις επιχειρήσεις, διότι μεταφέρει το βάρος από την τυπική τακτοποίηση στην ουσιαστική τεκμηρίωση. Δεν αρκεί να υπάρχει σύμβαση παροχής υπηρεσιών ή τίτλος κτήσης. Πρέπει η πραγματική λειτουργία της συνεργασίας να μπορεί να υποστηρίξει τον αντίστοιχο χαρακτηρισμό.
- Χρηστικά παραδείγματα
Ένας σύμβουλος πληροφορικής που αναλαμβάνει συγκεκριμένο έργο, εργάζεται από τον δικό του χώρο, χρησιμοποιεί δικό του εξοπλισμό, συνεργάζεται και με άλλους πελάτες και παραδίδει συγκεκριμένο αποτέλεσμα, μπορεί να αμείβεται νόμιμα με ΔΠΥ. Η ύπαρξη μακροχρόνιας συνεργασίας δεν αρκεί από μόνη της για να αλλοιώσει τον χαρακτήρα της σχέσης.
Αντίθετα, ένας προγραμματιστής που εργάζεται καθημερινά στα γραφεία της εταιρείας, ακολουθεί συγκεκριμένο ωράριο, λαμβάνει οδηγίες από προϊστάμενο, συμμετέχει σε εσωτερικές ομάδες και αμείβεται κάθε μήνα με σταθερό ποσό, βρίσκεται σε ζώνη υψηλού κινδύνου επαναχαρακτηρισμού, ακόμη και αν εκδίδει ΔΠΥ.
Αντίστοιχα, ένας εισηγητής που πραγματοποιεί μία ή δύο μεμονωμένες διαλέξεις μέσα στο έτος μπορεί να αμειφθεί με τίτλο κτήσης, εφόσον η δραστηριότητα είναι πράγματι ευκαιριακή.
Αν όμως ο ίδιος εισηγητής διδάσκει κάθε εβδομάδα, για ολόκληρο εκπαιδευτικό έτος, με σταθερό πρόγραμμα και οδηγίες του οργανισμού, ο τίτλος κτήσης καθίσταται εξαιρετικά προβληματικός.
Συμπέρασμα
Η χρήση ΔΠΥ και τίτλου κτήσης είναι απολύτως θεμιτή όταν ανταποκρίνεται σε πραγματική ανεξάρτητη ή ευκαιριακή δραστηριότητα. Όταν όμως χρησιμοποιείται για την κάλυψη σταθερής, οργανωμένης και εξαρτημένης απασχόλησης, δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους έναντι της Επιθεώρησης Εργασίας, του Π.Σ. ΕΡΓΑΝΗ, του e-ΕΦΚΑ αλλά και των φορολογικών αρχών.
Η ουσία της σχέσης υπερισχύει πλέον σαφώς του τύπου. Για τον λόγο αυτό, η πραγματική λειτουργία της συνεργασίας αποτελεί το καθοριστικό κριτήριο νομιμότητας.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στo CAPITAL.gr
* O Γιώργος Δαλιάνης είναι Διευθύνων Σύμβουλος της Artion Α.Ε. & ιδρυτής του Ομίλου Artion, Οικονομολόγος Φοροτεχνικός.
O Πέτρος Παπαπέτρος είναι Partner, Διευθυντής του Τμήματος Μισθοδοσίας του Ομίλου ARTION.
Η Νίκη Χατζοπούλου είναι Δικηγόρος Παρ’Αρείω Πάγω LL.M. & Διαμεσολαβήτρια, συνεργάτης της Artion A.E.
H Aλεξάνδρα Δαλιάνη είναι Ασκούμενη Δικηγόρος.
